Bitkilerde Sentrozom Var mı? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Perspektifinden Bir Bakış
İstanbul’un kozmopolit hayatında her gün binlerce farklı insanla karşılaşıyorum. Hemen hemen her sabah, yoğun iş trafiği ve metrobüs kalabalığı arasında, insanlar arasındaki çeşitliliği görmek ve bu çeşitliliğin nasıl şekillendiğini gözlemlemek oldukça dikkatimi çekiyor. Bugün bir arkadaşımla sohbet ederken, “Bitkilerde sentrozom var mı?” sorusunu sordu. Bu sıradan bir biyolojik soru gibi görünse de, aslında bu basit soru, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet gibi daha derin ve karmaşık meseleleri düşünmeme yol açtı. Gerçekten de bitkilerde sentrozom var mı? Belki de bu sorunun cevabı, daha büyük bir soruyu – toplumsal yapıları ve adaleti sorgulamamıza olanak tanıyacak bir pencere açıyordur.
Bitkilerde Sentrozom ve Bilimsel Gerçekler
Bitkilerde sentrozom olmadığını biyoloji dersinden hatırlıyorum. İnsan hücrelerinde, hücre bölünmesinde önemli rol oynayan sentrozomlar bulunur. Ancak bitkilerde bu görev, farklı yapılara sahip olan başka organeller tarafından yerine getirilir. Yani biyolojik anlamda, bitkilerde sentrozom yoktur. Peki, bu biyolojik gerçeği düşünürken, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet gibi konuları nasıl ilişkilendirebiliriz? Aslında, bitkilerde sentrozom yoksa, bu toplumların “hiyerarşik” yapısına ve bu yapıyı oluşturan normlara nasıl benzer? İki şeyin birbiriyle alakasız olduğunu düşündüğünüzde, bazen hayatın size sunduğu benzerlikler şaşırtıcı olabilir.
Toplumsal Yapılar: Hiyerarşi ve Merkeziyetçilik
İstanbul’da iş yerimde, sokakta ya da toplu taşımada gözlemlediğim bir şey var: Toplumda her şeyin belirli bir hiyerarşi üzerine inşa edilmiş olması. Bir grup insanı topladığınızda, mutlaka bir lider ya da yönetici figürü ortaya çıkar. Bu figürler genellikle en güçlü, en fazla kaynağa sahip ya da çoğunluğun hoş gördüğü kişi olur. Bu durumu, bitkilerdeki hücresel organizmaya benzetebiliriz. Tıpkı bitkilerde sentrozom olmaması gibi, toplumlarda da bazen merkeziyetçilik gereksiz hale gelir. Ancak, bu “gereksiz” yapılar hala varlıklarını sürdürüyorlar. Örneğin, çalışma hayatında erkeklerin daha fazla yönetici pozisyonunda bulunması, kadına yönelik ayrımcılık ve eşitsiz gelir dağılımı, toplumdaki hiyerarşik yapının doğal bir sonucu gibi görünüyor.
Bir gün toplu taşımada, işten eve dönerken, yanımdaki iki kadın konuşuyordu. Biri, “Bizim şirkette kadınların yükselmesi çok zor. Bütün kararlar erkeklerin elinde. Sonra da kadına iş yerinde ‘duygusal’ derler” dedi. Bu, tam da toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin ve merkeziyetçiliğin yaşamın her alanına nasıl sirayet ettiğini gösteren bir örnek. Burada erkeklerin hâkimiyet kurduğu bir yapı, bitkilerdeki sentrozomsuz yapı gibi aslında doğal değil, dayatılmış bir durum.
Çeşitlilik ve Eşitlik: Bitkilerdeki Çeşitli Hücresel Yapılar Gibi
Bir diğer düşündüren mesele ise çeşitlilik. Bitkilerde farklı organellerin görev üstlenmesi, aslında çeşitliliğin ne kadar önemli olduğunu gösteriyor. İnsanlar da tıpkı bu organeller gibi farklı özelliklere sahip. Her biri kendi alanında bir şeyler yapmakta ama bir bütün olarak toplumda yer almak için birlikte çalışmak zorundalar. Çeşitliliğin yok sayılması, sosyal adaletin de engellenmesidir. Tıpkı bitkilerde farklı hücrelerin işbirliği yapması gibi, biz insanlar da farklılıklarımızı kutlamalıyız. Bu çeşitlilik, toplumların daha güçlü olmasına olanak tanır. Ancak hâlâ toplumda, toplumsal cinsiyet, etnik köken ya da diğer kimliklere dayalı eşitsizlikler mevcut. Sadece İstanbul’da değil, dünyadaki pek çok yerde, bu eşitsizlikler günlük hayatımızı şekillendiriyor.
Geçen gün bir etkinlikte, farklı kültürlerden gelen insanlarla sohbet ettim. Her biri kendi hikâyesini anlatırken, hep bir noktada birleşiyorlardı: “Kendi kimliğimizle kabul görmek çok zor.” Çeşitliliğe saygı gösterilmesi gerektiğini vurgulayan bu insanlarla yaptığım konuşmalar, bana çeşitliliğin sosyal adaletin temeli olduğunu bir kez daha hatırlattı. Tıpkı bitkilerdeki farklı hücresel yapılar gibi, bizler de eşit ve saygılı bir toplumda bir arada var olmalıyız.
Sosyal Adalet ve Toplumdaki Rolümüz
Sosyal adaletin, tüm bu biyolojik metinlerle nasıl ilişkili olduğunu düşündüğümde, şunu fark ettim: Bazen bir organizmanın dış yapısına bakmak, içindeki adaletsizlikleri anlamamıza engel olabilir. Toplumda, ekonomik ve sosyal eşitsizlikler, insanları birbirinden ayıran yapılar ve sınıflar, aslında doğanın kendi içindeki adaletsizliklere benzeyebilir. Bitkilerde sentrozom yoksa, bu onların doğasında olan bir şeydir. Ama biz insanlara, eşitlik, adalet ve çeşitlilik gibi değerler, aslında bize içsel bir sorumluluk yükler. Hem kendimize hem de çevremize karşı duyduğumuz bu sorumluluk, toplumu daha adil ve eşit hale getirebilir.
İstanbul’da yaşamak, her gün sokakta yürürken bu eşitsizlikleri gözlemlemek gerçekten zorlayıcı olabiliyor. Ancak, sokakta gördüğüm bir kadının, “Kadınlar bu ülkede güçlü olmak zorunda” dediği an, içimde bir umut ışığı belirdi. İşte bu, toplumsal cinsiyet ve eşitlik mücadelesinde hepimizin rol oynayabileceği anlardan sadece biri. Bu değişim, tıpkı bitkilerdeki hücresel yapılar gibi birbirine entegre olan toplumsal değerler ile sağlanabilir. Bu değerler, doğru şekilde beslendiğinde daha sağlıklı bir toplum ortaya çıkacaktır.
Sonuç Olarak: Birlikte Daha Güçlüyüz
Bitkilerde sentrozom yoksa, biz de toplumsal yapılarımızı şekillendiren bu “merkeziyetçi” ve “hiyerarşik” yapıları sorgulayarak bir değişim yaratabiliriz. Çeşitliliğe, adalete ve eşitliğe dayalı bir toplumu inşa edebilmek için, herkesin bir arada çalışması gerekiyor. Herkesin sesinin duyulduğu, farklılıkların kabul edildiği bir toplumsal düzen, sadece bireysel değil, toplumsal bir sorumluluktur. İşte bu, bitkilerdeki hücresel çeşitlilik gibi, hayatın her alanında daha sağlıklı bir denge yaratmamıza yardımcı olacaktır.